Skip to main content
search
0

Handpan onderhoud

Je handpan is gemaakt van staal van ongeveer 1 tot 1,2 millimeter dik. Dat klinkt kwetsbaar, en dat is het ook een beetje: het instrument houdt niet van stoten, van hitte, en vooral niet van vocht dat blijft zitten. Tegelijk is goed onderhoud eenvoudiger dan je denkt. Wie na het spelen even afveegt en één keer per maand tien minuten uittrekt voor een schoonmaakbeurt, heeft er tientallen jaren plezier van.

Op deze pagina lees je precies hoe je dat doet.

Zoek je zelf nog een instrument?

Wij verkopen ook handpans, van een compacte mini tot een instrument met bottom notes. Twijfel je welke bij je past? Lees dan eerst handpan kopen.

Bekijk onze handpans

Kort samengevat

Wanneer Wat
Voor elke sessie Handen wassen, sieraden af
Na elke sessie Droog afvegen met microvezeldoek, ook rand en onderkant
Maandelijks Reinigen met alcohol, daarna dun oliën
Bij roest Alcohol, ultrafijne grijze Scotch-Brite, alcohol, oliën
Altijd Uit de zon, uit de auto, weg van de verwarming, niet in de tas bewaren

Waarom onderhoud nodig is

De echte vijand van een handpan is roest. Zweet bestaat uit water, zout en zuren, en dat is precies de combinatie die staal aantast. Het beschermlaagje dat de maker heeft aangebracht — bij genitreerd staal een dunne, harde nitrideerlaag — houdt veel tegen, maar niet alles, en niet eeuwig.

Onderhoud draait daarom om twee dingen: vocht verwijderen en een dun laagje olie op het metaal houden. Alles hieronder is een uitwerking van die twee.

Overigens: een handpan wordt na verloop van tijd donkerder en krijgt vlekken en glans op de plekken waar je speelt. Dat is patina, geen schade. Het zegt niets over de klank of de levensduur — het laat alleen zien dat er op je instrument gespeeld wordt.

Voor je gaat spelen

Was je handen. Vette of zweterige handen brengen direct zouten en zuren op het staal. Schone, droge handen schelen je de helft van het onderhoud.

Doe ringen, armbanden en je horloge af. Metaal op metaal geeft krassen, en op zo’n dun vel staal kan een harde tik zelfs een toonveld beïnvloeden. Houd ook je nagels kort.

Speel zacht. Een handpan reageert op aanraking, niet op kracht. Langdurig hard spelen kan het instrument langzaam ontstemmen. Gebruik geen stokken; alleen zeer zachte mallets zijn geschikt, en ook die met beleid.

Na elke speelsessie

Veeg je handpan af met een schone, droge microvezeldoek. Boven- én onderkant, en vergeet de rand niet — daar blijft het meeste vocht hangen en daar begint roest meestal.

Speel je met blote benen, dan komt er ook aan de onderkant vocht op het instrument. Neem die dus echt even mee.

Dit kost tien seconden en is verreweg het belangrijkste dat je doet.

Eén keer per maand: schoonmaken en oliën

Één keer per maand een grondige beurt houdt je instrument in topconditie. In de zomer, bij zweterige handen, aan de kust of als je veel buiten speelt, mag het vaker.

Gebruik nooit aceton, wasbenzine, terpentine of agressieve schoonmaakmiddelen. Die tasten de afwerking aan en kunnen de lijmnaad tussen de twee schalen beschadigen.

Stap 1 – Schoonmaken

Doe wat alcohol op een schone doek en veeg het hele instrument af: boven, onder en de rand. Gebruik alcohol van 70% of hoger — bij de drogist heet dat Alcohol Ketonatus, isopropylalcohol werkt net zo goed. De alcohol haalt oude olie, huidvet en vuil weg, en verdampt daarna volledig.

Stap 2 – Laten drogen

Even wachten tot alle alcohol verdampt is. Dat gaat snel.

Stap 3 – Oliën

Breng een dun laagje olie aan met een tweede, schone microvezeldoek. Belangrijk: doe de olie op de doek, niet rechtstreeks op het instrument. Zo krijg je een gelijkmatig, dun laagje zonder plassen. Neem het hele oppervlak mee, inclusief de rand en de onderkant.

Stap 4 – Naveegwerk

Wrijf na met een droog stuk van de doek tot er geen natte glans meer op ligt. Een handpan hoort niet vettig te voelen. Te veel olie trekt juist stof aan en wordt kleverig.

Welke olie?

Wij adviseren onze klanten Ballistol Universal. Dat is een universele onderhoudsolie op basis van medicinale witte olie, huidvriendelijk, biologisch afbreekbaar en met een uitstekende roestwerende werking — hij kruipt goed in de naden en de rand. Een spuitbus van 200 ml gaat jaren mee en is overal verkrijgbaar. Spuit een klein beetje op je doek en breng het daarmee aan.

Twee dingen om te weten: Ballistol heeft een uitgesproken geur, een beetje richting drop of anijs. Die trekt binnen een dag weg, maar zet je instrument na het oliën niet meteen in een dichte tas. En Ballistol is geen plantaardige olie; het is minerale olie met plantaardige toevoegingen.

Wil je liever een olie die speciaal voor handpans is gemaakt, dan is Phoenix Oil de bekendste keuze. Die is vrijwel volledig plantaardig, geurloos en laat een mooie glans achter. Hij is duurder per milliliter, maar je gebruikt er heel weinig van.

Beide werken goed. Gebruik in elk geval geen keukenolie zoals olijfolie of zonnebloemolie: die worden na verloop van tijd ranzig en plakkerig.

Roest: herkennen en verwijderen

Zie je oranjebruine puntjes of een matte, ruwe plek, dan is dat beginnende roest. Pak het meteen aan — kleine plekjes zijn zo weg, en roest die je laat zitten breidt zich uit.

Wat je nodig hebt: alcohol (70% of hoger), keukenpapier, een ultrafijne grijze Scotch-Brite pad en je onderhoudsolie.

  1. Maak het hele instrument grondig schoon met alcohol.
  2. Schuur de roestplek licht op met de ultrafijne grijze Scotch-Brite. Werk met weinig druk en in kleine bewegingen, en blijf op de plek zelf.
  3. Veeg na met alcohol en keukenpapier, en herhaal tot er geen resten meer achterblijven.
  4. Breng direct olie aan op de behandelde plek en op de rest van het instrument.

Zit de roest op de rand en komt de Scotch-Brite er niet doorheen, dan mag je daar schuurpapier van korrel 400 gebruiken. Alleen op de rand, met lichte druk, en daarna meteen schoonmaken en oliën.

Twee waarschuwingen. Op het gepolijste of genitreerde oppervlak kan schuren de laag lichter maken; op de klank heeft dat geen invloed, op het uiterlijk wel. En blijf van de toonvelden zelf af met alles wat harder is dan een Scotch-Brite. Twijfel je, of gaat het om een groot of diep aangetast oppervlak? Stuur ons een foto voordat je begint — dan kijken we even mee.

Opbergen

Niet in de tas. Een tas of koffer is bedoeld voor transport, niet voor opslag. In een gesloten tas kan condens ontstaan, en vocht dat niet weg kan is precies wat roest veroorzaakt. Laat je handpan ademen.

Wel op een standaard. Zet hem op een handpanstandaard of op een display in de kamer. Dat is niet alleen veilig, het is ook een uitnodiging om te spelen — en instrumenten die bespeeld en afgeveegd worden, blijven het best.

Droog en stabiel. Een normale, droge woonkamer is ideaal. Vermijd kelders, badkamers, schuurtjes en ongeïsoleerde zolders.

Weg van warmtebronnen. Niet naast de verwarming, de kachel of de open haard.

Niet in de auto. Een auto in de zon wordt binnen een half uur een oven, en ’s winters ijskoud. Laat je handpan er nooit in achter.

Moet hij toch langer in de tas, bijvoorbeeld op reis? Zorg dan dat instrument én tas kurkdroog zijn en leg er droogkorrels bij. Vervang of droog die korrels regelmatig — verzadigde korrels doen niets meer.

Zelf hebben we daar twee handgemaakte statieven voor: één voor aan de muur en één van hout, voor op de grond, een dressoir of een kast.

Zon, warmte en kou

Metaal zet uit als het warm wordt. Een handpan die in de zon ligt of buiten in de volle zon bespeeld wordt, gaat langzaam vals klinken. Meestal is dat tijdelijk: zet hem in de schaduw, laat hem rustig afkoelen en de stemming komt terug. Maar blijf je in de zon dóórspelen op een heet instrument, dan kan de ontstemming blijvend worden.

Speel dus in de schaduw als het warm is, en leg je handpan tussen sessies door niet in de zon.

Kou op zichzelf is minder problematisch — koud staal klinkt tijdelijk anders en herstelt vanzelf. Waar je wél voor moet oppassen zijn snelle temperatuurwisselingen. Kom je in de winter buiten vandaan, laat het instrument dan een half uur tot een uur in de tas of op een rustige plek acclimatiseren voordat je gaat spelen. Zo voorkom je condens op koud metaal.

Kortom: het gaat niet zozeer om hoe warm of koud het is, maar om hoe snel het verandert — en om spelen op een heet instrument.

Aan zee, op het strand en in vochtige lucht

Zilte lucht is agressief voor staal. Wil je toch aan het water spelen — en dat is prachtig — doe dan dit:

  • Olie je handpan vooraf, zodat er al een beschermlaag ligt.
  • Houd de tas dicht als je niet speelt, met droge, opgeladen droogkorrels erin.
  • Maak het instrument meteen na afloop schoon en olie het opnieuw. Niet morgen, maar dezelfde dag.

Woon je aan de kust of in een vochtig huis, dan is de maandelijkse beurt geen richtlijn maar een minimum.

Reizen en vliegen

Neem je handpan als handbagage mee als het ook maar enigszins kan. Een hardcase van gangbaar handbagageformaat past bij de meeste maatschappijen in het bagagerek; bel vooraf even om zeker te zijn.

Moet hij toch het ruim in, wikkel de koffer dan in een paar lagen noppenfolie — vooral rondom de rits, want dat is het zwakke punt — of zet de koffer in een doos met schuimvulling.

Stemming

Een goed gemaakte handpan is verrassend stabiel. Instrumenten die met zorg behandeld worden gaan vaak jaren mee zonder stembeurt; het is niet ongewoon dat een pan na zes jaar nog helemaal in stemming staat.

Merk je toch dat een toonveld begint te zoemen, dof wordt of hoorbaar zakt, en blijft dat zo als het instrument op kamertemperatuur is? Neem dan contact met ons op. Ga zelf nooit met een hamer aan de slag — stemmen is precisiewerk en één verkeerde tik kost je een toonveld.

Vragen?

Twijfel je over een plekje, een geluid of een situatie? Stuur ons gerust een foto of een geluidsfragment. Liever één keer te veel gevraagd dan achteraf een reparatie.

Wil je meer uit je instrument halen? Kijk eens bij onze handpan lessen.